इतिहास जागरासाठी लोकप्रतिनिधी व अध्यात्मिक गुरुंच्या पुढाकाराची गरज
नांदेड वाघाळा महानगरपालिकेचे आयुक्त डॉ. महेश कुमार डोईफोडे यांनी मराठवाडा मुक्ती संग्रामाचा इतिहास नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी जाहीर केलेला उपक्रम हा नक्कीच दूरदृष्टीचा आणि प्रेरणादायी आहे. मात्र, अशा उपक्रमांचा प्रभाव केवळ घोषणांपुरता मर्यादित न राहता तो समाजाच्या प्रत्येक घटकापर्यंत पोहोचला पाहिजे, हीच खरी गरज आहे.
आजची तरुण पिढी माहिती-तंत्रज्ञानाच्या युगात वावरत असली तरी आपल्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाच्या घटनांविषयी तिची जाणीव अपेक्षेपेक्षा कमी असल्याचे दिसून येते. विशेषतः मराठवाडा मुक्ती संग्रामासारखा स्वातंत्र्यलढा जो अन्याय, दडपशाही आणि रजाकारांच्या अत्याचाराविरुद्ध उभ्या राहिलेल्या जनतेच्या एकजुटीचा सर्वोच्च नमुना होता तो नव्या पिढीपर्यंत सखोलपणे पोहोचणे अत्यावश्यक आहे.
या संग्रामात असंख्य ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यसैनिकांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली. त्यांचा त्याग, त्यांची जिद्द आणि स्वातंत्र्याची ओढ यामुळेच आजचा मराठवाडा मुक्त श्वास घेत आहे. पण दुर्दैवाने, या बलिदानांची खरी जाणीव आजच्या तरुणांमध्ये पुरेशी दिसत नाही. इतिहास केवळ पुस्तकांमध्ये बंदिस्त राहिल्यास तो जिवंत राहत नाही; तो जिवंत राहतो तो समाजाच्या स्मरणात आणि कृतीत.
याच पार्श्वभूमीवर नांदेड महानगरपालिकेने हाती घेतलेला “इतिहास जागर” उपक्रम महत्त्वपूर्ण ठरतो. व्याख्याने, प्रदर्शन, शौर्यगाथांचे कथन, युवकांसाठी मार्गदर्शन सत्रे अशा विविध माध्यमांतून हा इतिहास लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न निश्चितच प्रभावी ठरू शकतो. मात्र, हा उपक्रम केवळ प्रशासनापुरता मर्यादित राहू नये.
यासाठी लोकप्रतिनिधींचा सक्रिय सहभाग अत्यंत गरजेचा आहे. राज्यसभेचे खासदार, लोकसभा सदस्य, आमदार, महापौर आणि नगरसेवक यांनी या विषयात पुढाकार घेतला तर हा उपक्रम अधिक व्यापक आणि परिणामकारक ठरेल. कारण लोकप्रतिनिधींचा सहभाग हा केवळ औपचारिक नसतो; तो जनतेमध्ये विश्वास, प्रेरणा आणि दिशा निर्माण करणारा असतो.
यासोबतच, अध्यात्मिक गुरु आणि समाजप्रबोधन करणारे वाकपटू यांची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची आहे. समाजमनावर प्रभाव टाकण्याची क्षमता या घटकांमध्ये मोठ्या प्रमाणात असते. त्यांच्या प्रभावी मार्गदर्शनातून इतिहासातील मूल्ये त्याग, एकजूट, न्याय आणि स्वातंत्र्य ही समाजात अधिक दृढपणे रुजवता येऊ शकतात. आजपर्यंत या विषयावर अपेक्षित त्या प्रमाणात प्रभावी मांडणी झालेली दिसत नाही; त्यामुळे आता या दिशेने ठोस पावले उचलण्याची गरज आहे.
शाळा, महाविद्यालये, शिक्षक, विद्यार्थी आणि सामाजिक कार्यकर्ते यांचा सहभाग या उपक्रमात निर्णायक ठरेल. विद्यार्थ्यांना केवळ पाठ्यपुस्तकातील माहिती न देता प्रत्यक्ष अनुभवातून, संवादातून आणि प्रेरणादायी कथा सांगून इतिहासाशी जोडले तर त्याचा परिणाम अधिक खोलवर होतो. स्मृतीस्थळांना भेटी, स्वातंत्र्यसैनिकांच्या कुटुंबीयांशी संवाद, तसेच सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या माध्यमातूनही हा इतिहास जिवंत ठेवता येऊ शकतो.
तसेच, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर करणे ही काळाची गरज आहे. सोशल मीडिया, डिजिटल प्रदर्शन, माहितीपट (डॉक्युमेंटरी), ऑनलाइन व्याख्याने यांचा वापर करून तरुण पिढीपर्यंत सहज आणि प्रभावीपणे पोहोचता येईल. पारंपरिक आणि आधुनिक माध्यमांचा समन्वय साधल्यास या उपक्रमाचा प्रभाव अधिक व्यापक होईल.
एकूणच, नांदेड वाघाळा महानगरपालिकेचा “इतिहास जागर” उपक्रम हा केवळ कार्यक्रम नसून एक सामाजिक चळवळ बनण्याची क्षमता बाळगतो. मात्र, ही चळवळ यशस्वी होण्यासाठी प्रशासन, लोकप्रतिनिधी, अध्यात्मिक गुरु, शैक्षणिक संस्था आणि समाज या सर्व घटकांनी एकत्रितपणे काम करणे आवश्यक आहे. मराठवाडा मुक्ती संग्रामाचा इतिहास जिवंत ठेवणे ही केवळ आपली जबाबदारी नाही, तर तो आपल्या पूर्वजांच्या बलिदानाप्रती व्यक्त केलेला कृतज्ञतेचा नम्र अभिवादन आहे. या इतिहासातून प्रेरणा घेत समाजात जागरूकता, एकजूट आणि स्वातंत्र्याच्या मूल्यांची जपणूक करणे हीच या उपक्रमाची खरी यशस्वीता ठरेल.
लेखक : गोविंद मुंडकर, स्वातंत्र्य सैनिक नगर, नांदेड. मो. 8329095303