“चळवळीतील उपेक्षित बाप माणूस – बसवंतराव मुंडकर”हे पुस्तक वाचनात आले, आणि मी बिलोलीच्या आठवणीत कितीतरी वेळ हरवून गेले. हे पुस्तक केवळ एका व्यक्तीचे चरित्र नाही, तर एका काळाचा, एका विचाराचा आणि एका निःस्वार्थ जीवनतत्त्वज्ञानाचा साक्षीदार आहे. कै. बसवंतराव मुंडकर यांचे व्यक्तिमत्त्व वाचताना आपण एखाद्या साध्या माणसात दडलेला असामान्य तेज अनुभवतो.
कै. बसवंतराव मुंडकर हे नाव मोठ्या पदांमुळे किंवा प्रसिद्धीमुळे गाजलेले नाही; उलट त्यांच्या कार्याची खरी उंची त्यांच्या साधेपणात, प्रामाणिकपणात आणि निःस्वार्थ वृत्तीत दिसून येते. त्यांनी कधीही स्वतःच्या कार्याचा गाजावाजा केला नाही, पण समाजासाठी जगण्याची त्यांची वृत्ती प्रत्येक पानातून ठळकपणे जाणवते. म्हणूनच ते “किंग” नव्हे, तर “किंग मेकर” होते—इतरांना घडवणारे, प्रेरणा देणारे.
शालेय जीवनापासूनच त्यांच्यातील नेतृत्वगुण स्पष्ट दिसतात. गोवा मुक्ती संग्रामात त्यांनी घेतलेला पुढाकार, विद्यार्थ्यांना एकत्र करून मोर्चे काढणे, “भारत माता की जय” च्या घोषणा देणे—हे केवळ उत्साह नव्हे, तर देशभक्तीचा जाज्वल्य जिवंत पुरावा आहे. इतक्या लहान वयात इतकी प्रखर जाणीव असणे हेच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वैशिष्ट्य ठरते.
त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील आणखी एक मोठा पैलू म्हणजे निर्भीडपणा आणि न्यायप्रियता. सहकार क्षेत्रात काम करताना त्यांनी शेतकऱ्यांच्या हक्कांसाठी ठामपणे उभे राहून अन्यायाला विरोध केला. अधिकाऱ्यांसमोरही सत्य बोलण्याचे धैर्य त्यांनी कधी सोडले नाही. त्यांच्या या स्पष्टवक्तेपणामुळे ते केवळ नेता नव्हे, तर विश्वासार्ह आधारस्तंभ बनले.
मानवी मूल्यांच्या दृष्टीने पाहिले तर कै.बसवंतराव मुंडकर हे अत्यंत संवेदनशील आणि परोपकारी होते. प्लेगसारख्या भीषण महामारीच्या काळात त्यांनी इतर कुटुंबांना आसरा देणे, मदत करणे—हे त्यांच्या माणुसकीचे सर्वोच्च उदाहरण आहे. त्यांनी “स्वतःसाठी नव्हे, तर इतरांसाठी जगणे” या तत्वाचा खऱ्या अर्थाने अवलंब केला.
या पुस्तकाची खासियत म्हणजे यात फक्त गौरवगाथा नाही, तर जिवंत आठवणी, अनुभव आणि विविध व्यक्तींच्या मनोगतातून उभा राहणारा एक खरा, माणूसपणाने भरलेला चेहरा आहे. त्यामुळे कै.बसवंतराव मुंडकर हे आपल्याला दुरून पाहण्यासारखे व्यक्तिमत्त्व वाटत नाही, तर आपल्यातलाच एक—पण असामान्य धैर्य आणि मूल्यांनी भरलेला—माणूस वाटतो.
आजच्या काळात, जिथे प्रसिद्धीला जास्त महत्त्व दिले जाते, तिथे कै.बसवंतराव मुंडकर यांचे जीवन आपल्याला सांगते की खरे कार्य हे शांतपणे, निःस्वार्थपणे आणि तत्त्वनिष्ठ राहून केले जाते. त्यांच्या जीवनातून एक स्पष्ट संदेश मिळतो देशसेवा, समाजसेवा आणि माणुसकी हीच खरी ओळख आहे.
हे पुस्तक म्हणजे एका “उपेक्षित” पण “असामान्य” व्यक्तिमत्त्वाला दिलेली न्याय्य आदरांजली आहे. कै.बसवंतराव मुंडकर यांचे जीवन नव्या पिढीसाठी प्रेरणादायी दीपस्तंभ आहे. त्यांच्या सारखे जगणे कठीण असले, तरी त्यांच्या विचारांची दिशा स्वीकारणे हेच या पुस्तकाचे खरे यश आहे.
….सौ. शरणजीत कौर जीवनसिंग रामगडीया, जिल्हा न्यायाधीश, छ. संभाजीनगर