प्रत्येक मातीची एक स्वतंत्र ओळख असते आणि त्या मातीत घडणाऱ्या माणसांचीही! काही माणसं आपल्या कर्तृत्वाने मोठी होतात, काही पदामुळे ओळखली जातात, काही प्रसिद्धीच्या झोतात राहतात; मात्र काही माणसं अशी असतात की, ती कोणताही गाजावाजा न करता आपल्या वाट्याचे काम प्रामाणिकपणे करीत राहतात आणि निवृत्तीनंतर मागे वळून पाहिल्यावर त्यांच्या पावलांचे ठसे किती खोलवर उमटले आहेत, याची जाणीव समाजाला होते. बालाजी गाजेवार हे अशाच माणसांपैकी एक.
शांत स्वभाव, संयमी वृत्ती, आध्यात्मिक ओढ, साधी राहणी आणि उच्च विचार यांचा सुरेख मिलाफ त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात पाहायला मिळतो. पोलीस खात्यासारख्या शिस्त, कठोरता, तत्परता आणि प्रसंगी आक्रमक निर्णयक्षमतेची मागणी करणाऱ्या क्षेत्रात काम करताना अशा स्वभावाचे व्यक्तिमत्त्व काहीसे वेगळे वाटते. मात्र, वेगळेपण हे कमजोरीचे लक्षण नसते; उलट तेच कधी कधी व्यक्तिमत्त्वाची खरी ताकद ठरते. बालाजी गाजेवार यांनी आपल्या संपूर्ण सेवाकाळात याच वेगळेपणाची प्रचिती दिली.
पोलीस क्षेत्र म्हटले की सर्वसामान्यांच्या मनात एक विशिष्ट प्रतिमा उभी राहते—करडा चेहरा, कठोर भाषा, तातडीने निर्णय घेण्याची वृत्ती, अधिकाराची जाणीव आणि प्रसंगी कडक भूमिका. कायदा व सुव्यवस्था राखताना या गुणांची आवश्यकता असतेच. परंतु अधिकाराच्या खुर्चीवर बसल्यानंतरही माणूसपण जपणे, समोरच्या व्यक्तीशी संयमाने संवाद साधणे आणि आपल्या पदाचा दर्प न बाळगणे ही त्याहून मोठी कसोटी असते.ही कसोटी बालाजी गाजेवार यांनी समर्थपणे पार केली.
पोलीस उपनिरीक्षक म्हणून जबाबदारीची अनेक वर्षे पार पाडताना त्यांनी पदाला प्रतिष्ठा दिली; पण पदाची प्रतिष्ठा स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वावर चढू दिली नाही. अधिकार हातात असतानाही अहंकाराला थारा दिला नाही. शिस्तीच्या चौकटीत राहूनही संवेदनशीलता जपली. कर्तव्य कठोरपणे बजावताना मनातील माणूसपण कोमेजू दिले नाही.त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा हा पैलू विशेष उल्लेखनीय आहे.
आजच्या काळात पद, प्रतिष्ठा आणि प्रसिद्धी यांचे नाते अधिक घट्ट होत चालले आहे. एखाद्या पदावर असताना आपण काय केले, किती लोकांना ते कळले, त्याची किती चर्चा झाली आणि त्याचे किती छायाचित्रण झाले, यालाच अनेकदा यशाचे मापदंड मानले जाते. परंतु काही व्यक्ती या चौकटीच्या पलीकडे जगतात. काम बोलावे, आपण नव्हे—ही त्यांची भूमिका असते.
बालाजी गाजेवार यांची वाटचाल याच विचारांची साक्ष देते. प्रसिद्धी पासून दूर राहून कर्तव्याला जवळ करणारे व्यक्तिमत्त्व, अशी त्यांची ओळख त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या आणि परिचितांच्या मनात निर्माण झाली. सेवेत असताना पदाचा गवगवा नाही आणि निवृत्त होताना सत्काराचा सोहळा उभा करण्याची धडपड नाही. आयुष्यभर ज्या सहजतेने सेवा केली, त्याच सहजतेने त्यांनी सेवेतून निवृत्तीही स्वीकारली.
विमानतळ पोलीस ठाण्यातील सेवेनंतर त्यांनी आपल्या प्रदीर्घ पोलीस सेवेला विराम दिला. निवृत्ती हा प्रत्येक कर्मचाऱ्याच्या आयुष्यातील महत्त्वाचा टप्पा असतो. वर्षानुवर्षे अंगी बाणलेली शिस्त, कर्तव्याची सवय, गणवेशाशी जोडलेली ओळख आणि सहकाऱ्यांचा सहवास एका क्षणात मागे पडतो. अशा वेळी निवृत्तीचा सोहळा भव्य करण्याची इच्छा स्वाभाविक असते.
बालाजी गाजेवार मात्र याही ठिकाणी वेगळे ठरले.
त्यांच्या मित्रपरिवारातील अनेकांची इच्छा होती की, निवृत्तीचा कार्यक्रम व्यापक स्वरूपात व्हावा. मोठा सत्कार व्हावा, अनेक मान्यवर उपस्थित राहावेत, त्यांच्या सेवाकार्याचा गौरव व्हावा. पण स्वतःच्या गौरवापेक्षा साधेपणाला प्राधान्य देणाऱ्या गाजेवार यांनी या अपेक्षांनाही अगदी अलगदपणे बाजूला केले. ना मोठा गाजावाजा, ना प्रसिद्धीची धडपड, ना भव्य सोहळ्याचा आग्रह!
चतुर्थ श्रेणीतील कर्मचाऱ्यांच्या सहवासात साध्या पद्धतीने निवृत्तीचा कार्यक्रम आटोपणे, ही केवळ साधेपणाची कृती नाही; ती त्यांच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचीच स्वाक्षरी आहे. कारण माणसाची खरी उंची तो कोणाच्या शेजारी उभा राहतो यावरून कळते. मोठ्या पदावरील व्यक्तींसोबत छायाचित्र काढणे सोपे असते; पण ज्यांच्यासोबत रोजच्या सेवेत खांद्याला खांदा लावून काम केले, त्या सहकाऱ्यांना आपले मानणे ही मोठ्या मनाची खूण असते.
गाजेवार यांचा हा साधेपणा म्हणूनच अधिक बोलका ठरतो.
पोलीस खात्यातील सेवा म्हणजे केवळ गणवेश आणि अधिकार नव्हे. ती अनेकदा ताणतणाव, अनिश्चितता, सामाजिक दबाव, कायदेशीर जबाबदारी आणि वेळेच्या मर्यादांशी झुंज असते. दिवस-रात्र कर्तव्य बजावताना वैयक्तिक आयुष्य, कुटुंब आणि स्वतःसाठीचा वेळ यांचीही अनेकदा तडजोड करावी लागते. या सर्व परिस्थितीत आपल्या जबाबदारीशी प्रामाणिक राहणे हीच खरी सेवा.
बालाजी गाजेवार यांनी ही प्रामाणिकता शेवटपर्यंत जपली.त्यांच्या कार्यशैलीत आक्रमकतेपेक्षा संयम, दिखाव्यापेक्षा शिस्त, अधिकारापेक्षा कर्तव्य आणि प्रसिद्धीपेक्षा समाधान यांना अधिक महत्त्व होते. म्हणूनच त्यांची निवृत्ती ही केवळ एका पोलिस अधिकाऱ्याच्या सेवासमाप्तीची घटना राहत नाही; ती एका मूल्याधिष्ठित सेवावृत्तीचा पडदा पडण्याचा क्षण ठरते.
आजच्या पिढीसमोर आदर्शांची कमतरता नाही; पण आदर्श जगणाऱ्या व्यक्तींची कमतरता निश्चितच जाणवते. बोलताना आदर्श मांडणे सोपे असते, परंतु संपूर्ण सेवाकाळात त्यांना आचरणात आणणे कठीण असते. बालाजी गाजेवार यांनी “साधी राहणी आणि उच्च विचार” हा केवळ वाक्प्रचार न ठेवता तो आपल्या जीवनशैलीचा भाग बनवला.
त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात अध्यात्मिकतेचा स्पर्श आहे. अध्यात्म म्हणजे केवळ धार्मिक आचरण नव्हे; तर आपल्या भूमिकेचा अहंकार न बाळगता कर्तव्य करणे, परिस्थितीचा स्वीकार करणे, माणसांशी माणुसकीने वागणे आणि आयुष्याकडे समतोल दृष्टीने पाहणे होय. गाजेवार यांच्या स्वभावातील शांतता आणि संयम यामागे अशाच अंतर्मुख वृत्तीचा प्रत्यय येतो. त्यामुळेच त्यांच्या निवृत्तीच्या प्रसंगी भव्य सोहळ्यापेक्षा साधेपणाची निवड अधिक अर्थपूर्ण ठरते.
काही माणसांच्या निवृत्तीने कार्यालय रिकामे होते; काहींच्या निवृत्तीने एक पद रिकामे होते; पण काहींच्या निवृत्तीने एका विशिष्ट संस्काराची जागा रिकामी होते. बालाजी गाजेवार यांची निवृत्ती याच तिसऱ्या प्रकारात मोडणारी आहे.
पोलीस उपनिरीक्षक म्हणून त्यांनी आपल्या जबाबदाऱ्या सुयोग्यपणे पार पाडल्या. सेवाकाळ संपला, गणवेश उतरला, अधिकृत जबाबदाऱ्यांना विराम मिळाला; परंतु त्यांनी जपलेली मूल्ये निवृत्त होत नाहीत. प्रामाणिकपणा निवृत्त होत नाही, संयम निवृत्त होत नाही, साधेपणा निवृत्त होत नाही आणि माणुसकी तर कधीच निवृत्त होत नाही. हीच त्यांच्या सेवाजीवनाची खरी कमाई आहे.
आज समाजाला मोठमोठ्या पदांवर असलेल्या व्यक्तींच्या यशोगाथा ऐकायला आवडतात. पण समाजाच्या पायाभूत रचनेला बळ देणारी माणसं बहुधा प्रकाशझोतात नसतात. ते आपापल्या क्षेत्रात शांतपणे काम करीत राहतात. त्यांच्या कर्तृत्वाची जाहिरात होत नाही, त्यांच्या नावाचे फलक लागत नाहीत; मात्र त्यांच्या सहवासातून अनेकांना शिस्त, प्रामाणिकपणा आणि माणुसकी शिकायला मिळते. बालाजी गाजेवार हे त्यापैकीच एक.
आपली माती अशीच माणसं घडवते—ज्यांच्या पायाखाली कर्तव्याची वाट असते आणि डोक्यावर प्रसिद्धीची हाव नसते. निवृत्तीच्या क्षणी मोठा सत्कार नाकारून चतुर्थ श्रेणीतील कर्मचाऱ्यांच्या सहवासात साधेपणाने सोहळा पूर्ण करणारा अधिकारी कदाचित वर्तमानपत्राच्या पहिल्या पानावर झळकणार नाही; परंतु अशा माणसांची खरी जागा समाजाच्या मनात असते.
बालाजी गाजेवार यांनी पोलीस सेवेतून निरोप घेतला आहे. मूल्यांपासून नाही. गणवेश उतरला आहे; कर्तव्यनिष्ठेची ओळख नाही. अधिकृत पद संपले आहे; माणुसकीचे पद मात्र कायम आहे. आणि म्हणूनच त्यांची निवृत्ती ही शेवट नसून एका अर्थाने त्यांच्या आयुष्याच्या नव्या पर्वाची सुरुवात आहे. कर्तव्यनिष्ठ सेवेला, साधेपणाला, संयमाला आणि माणुसकीला सलाम करणारा हा क्षण त्यांच्या सहकाऱ्यांसाठी निश्चितच भावूक करणारा आहे.
लेखक… गोविंद मुंडकर,मो.8329095303