नांदेड/हदगांव/हिमायतनगर/माहूर, प्रतिनिधी| माहूरगड हे महाराष्ट्रातील प्रमुख दत्तक्षेत्रांपैकी एक असून, या पवित्र भूमीला भगवान श्री दत्तात्रेय, माता रेणुका आणि माता अनसूया यांच्या धार्मिक परंपरेमुळे विशेष आध्यात्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. याच माहूरगडच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये श्रावण शुक्ल चतुर्दशी आणि नारळी पौर्णिमा अर्थात रक्षाबंधनाच्या पावन पर्वावर पार पडणारी श्री दत्त पंचक्रोशी परिक्रमा ही दत्तभक्तांसाठी श्रद्धा, साधना, नामस्मरण आणि आत्मशुद्धीची अत्यंत महत्त्वाची धार्मिक परंपरा मानली जाते.
श्री दत्तात्रय शिखर संस्थान, माहूरगड यांच्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित होणाऱ्या या परिक्रमेचे धार्मिक माहात्म्य कालिका खंड व सह्याद्री खंडातील उल्लेखांशी जोडले जाते. या परंपरेनुसार माहूरगडचा सह्याद्री परिसर हा प्राचीन काळापासून देवता, ऋषी-मुनी, साधू-संत आणि तपस्वींच्या साधनेने पवित्र झालेली तपोभूमी मानली जाते.
सह्याद्रीच्या कुशीत भगवान दत्तात्रेयांचे अधिष्ठान – दत्तसंप्रदायाच्या श्रद्धेनुसार भगवान श्री दत्तात्रेय हे अमर, अवधूत आणि भक्तांच्या कल्याणासाठी सदैव जागृत असलेले दैवत आहेत. अनेक अवतारांचे कार्य पूर्ण होऊन ते गुप्त झाले, मात्र श्री दत्तात्रेयांचे अस्तित्व सह्याद्रीच्या कुशीत अखंड असल्याची भक्तांची भावना आहे.
म्हणूनच माहूरगडची पंचक्रोशी परिक्रमा म्हणजे केवळ एका ठिकाणाभोवती फिरणे नव्हे, तर सह्याद्रीच्या विविध तपोभूमी, तीर्थक्षेत्रे आणि देवस्थानांना वंदन करीत श्री दत्तात्रेयांच्या चरणी स्वतःला समर्पित करण्याचा आध्यात्मिक प्रवास मानला जातो.
‘श्री गुरुदेव दत्त’ नामस्मरणाचे विशेष महत्त्व – परिक्रमेचा सर्वांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे अखंड नामस्मरण. परिक्रमा सुरू झाल्यापासून ती पूर्ण होईपर्यंत भाविक ‘श्री गुरुदेव दत्त’ या मंत्राचा जप करतात. डोंगरातील कठीण वाटा, चढ-उतार, रात्रभराचा प्रवास आणि शारीरिक थकवा यावर मात करत भाविक नामस्मरणात तल्लीन राहतात.
दत्तभक्तांच्या श्रद्धेनुसार, नामस्मरणामुळे मनातील अस्थिरता दूर होते, अहंकार कमी होतो आणि भक्ताचे चित्त परमेश्वराच्या चरणी एकाग्र होते. त्यामुळे परिक्रमेतील प्रत्येक पाऊल हे दत्तनामाच्या साधनेशी जोडले जाते.
सर्वतीर्थातून भक्तीच्या प्रवासाला प्रारंभ – श्रावण शुक्ल चतुर्दशीच्या दिवशी दुपारी सुमारे ४ वाजता भाविक, साधू-संत आणि तपस्वी सर्वतीर्थ येथे एकत्र येतात. सर्वतीर्थाचे पूजन करून पवित्र जल घेतले जाते. परमपूज्य महंत महाराजांच्या आज्ञेने आणि दत्तशिखर संस्थानातील साधू-संतांच्या मार्गदर्शनाखाली परिक्रमेचे धार्मिक विधी पार पडतात. भगवान श्री दत्तात्रेयांना नैवेद्य अर्पण केल्यानंतर सायंकाळी सुमारे ६ वाजता दत्तशिखरावरून अधिकृत पंचक्रोशी परिक्रमेचा शुभारंभ होतो.
प्रत्येक तीर्थामागे धार्मिक आस्थेची स्वतंत्र कथा – परिक्रमेच्या मार्गावर अनेक पवित्र स्थळे येतात. आद्य शंकराचार्यांचे स्थान, भगवान दत्तात्रेयांचे कमंडलू मानले जाणारे कमंडलू कुंड, काळेश्वर तीर्थ, श्री दत्तपादुका, आनमाळ महादेव, सयामाता व शांडिल्य ऋषींची तपोभूमी, गरुडगंगा तीर्थ आणि मातृतीर्थ अशा स्थळांवर भाविक श्रद्धेने दर्शन, पूजन आणि प्रार्थना करतात.
काळेश्वर तीर्थाबाबत माता अनसूयांच्या पतिव्रत्याशी जोडलेली पौराणिक श्रद्धा सांगितली जाते. त्रिमूर्तींना बालरूप प्राप्त झाल्यानंतर माता अनसूयांनी ज्या ठिकाणी हात धुतले, त्या स्थळाला काळेश्वर तीर्थ म्हणून महत्त्व प्राप्त झाल्याची आख्यायिका आहे.
श्री दत्तपादुका हे स्थानही दत्तभक्तांसाठी अत्यंत पवित्र मानले जाते. वनवासाच्या काळात भगवान श्रीराम, माता सीता आणि लक्ष्मण यांना भगवान दत्तात्रेयांचे दर्शन झाल्याची धार्मिक परंपरा येथे सांगितली जाते.
ऋषी-मुनींच्या तपश्चर्येने पावन झालेली भूमी – माहूरगडच्या पंचक्रोशीतील विविध ठिकाणे अनेक ऋषी-मुनींच्या तपश्चर्येशी जोडली जातात. सयामाता व शांडिल्य ऋषींची तपोभूमी, विष्णूकवी मठ व सिद्ध रामतीर्थ, महर्षी जमदग्नी ऋषींचे समाधीस्थळ, महर्षी कपिलेश्वर मंदिर, अत्रिकुंड आणि महर्षी अत्री महाराज मंदिर या स्थळांना दत्तभक्तांच्या धार्मिक भावविश्वात विशेष स्थान आहे.
रामतीर्थाबाबत ब्रह्मदेव आणि भगवान शंकर यांनी दीर्घकाळ तपश्चर्या केल्याची धार्मिक श्रद्धा आहे. तर अत्रिकुंड व अत्री महाराज मंदिर हे ब्रह्मर्षी अत्रींच्या तपश्चर्येची साक्ष देणारे स्थान मानले जाते.
क्षेत्रपाल झंपटनाथ ते ग्रामदैवत बजरंगबली – परिक्रमेतील श्री क्षेत्रपाल झंपटनाथ यांचे दर्शन अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. जसे काशीचे रक्षण कालभैरव करतात, त्याचप्रमाणे माहूरगड क्षेत्राचे रक्षण झंपटनाथ करतात, अशी स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आहे.
त्यानंतर भाविक माहूरगडचे ग्रामदैवत श्री बजरंगबली यांच्या मंदिरात पोहोचून पूजन करतात. हनुमानाच्या दर्शनाने परिक्रमेतील पुढील कठीण प्रवासासाठी बळ, धैर्य आणि भक्तीची प्रेरणा मिळते, अशी भाविकांची भावना आहे.
सर्वसमावेशक दत्तपरंपरेचा संदेश – माहूरच्या पंचक्रोशी परिक्रमेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे विविध धार्मिक परंपरांचा आढळणारा संगम. सोनापीर व कवड्या पीर या नाथपंथीय भक्तांच्या श्रद्धास्थानांनाही परिक्रमेच्या मार्गात स्थान आहे. दत्तपरंपरेतील नाथसंप्रदायाशी जोडलेली ही स्थळे माहूरच्या धार्मिक संस्कृतीतील समन्वयाचे दर्शन घडवतात. नवनाथ पादुका आणि गोरक्षनाथांच्या तपश्चर्येशी संबंधित परंपराही या क्षेत्राच्या आध्यात्मिक वैभवात भर घालते.
पांडव लेणी आणि पुरातन स्मृती – परिक्रमेच्या मार्गावरील पांडव लेणी हे धार्मिक तसेच ऐतिहासिक श्रद्धेचे स्थान आहे. वनवासाच्या काळात पांडवांनी येथे वास्तव्य करून साधना केली होती, अशी स्थानिक आख्यायिका आहे. या लेण्यांचे दर्शन घेतल्यानंतर भाविक भानूतीर्थ अर्थात सूर्यतीर्थाकडे मार्गस्थ होतात. भानूतीर्थाला सूर्यनारायणाच्या ऊर्जेशी जोडले जाते. या परिसरात देवांनी तपश्चर्या केली असल्याची धार्मिक श्रद्धा भाविकांमध्ये आढळते.
कैलास टेकडी : कठीण वाटेतील दत्तभक्तीची कसोटी – परिक्रमेतील सर्वांत आव्हानात्मक टप्प्यांपैकी एक म्हणजे कैलास टेकडी. तीव्र चढ-उतार आणि डोंगराळ वाट पार करून भाविक येथे पोहोचतात. कैलास टेकडीला भगवान श्री दत्तात्रेयांची तपोभूमी मानले जाते. कठीण मार्ग, शारीरिक थकवा आणि अखंड नामस्मरण यामुळे या टप्प्यावर भाविकांच्या श्रद्धेची आणि संयमाची कसोटी लागते. मात्र ‘श्री गुरुदेव दत्त’च्या जयघोषात भाविक हा कठीण प्रवास भक्तिभावाने पूर्ण करतात.
वंजारेश्वर महादेवापासून अनसूया मातेकडे – कैलास टेकडीची प्रदक्षिणा पूर्ण केल्यानंतर परिक्रमा श्री वंजारेश्वर महादेव, श्री दत्त मांजरी, जुना वाडा, अत्रिकुंड आणि महर्षी अत्री महाराज मंदिराकडे मार्गस्थ होते. श्री वंजारेश्वर महादेवाचा पुराणातील उल्लेख या क्षेत्राच्या प्राचीन धार्मिक परंपरेशी जोडला जातो. त्यानंतर दत्त मांजरी गावातील ग्रामदैवत व जुना वाड्यातील श्री दत्त मंदिराचे दर्शन घेत भाविक पुढे जातात.
अनसूया माता आणि अन्नपूर्णा मातेच्या दर्शनाने भाविकांची भावयात्रा पूर्णत्वाकडे – परिक्रमेच्या अंतिम टप्प्यात भाविक जगन्माता श्री अनसूया माता आणि श्री अन्नपूर्णा माता यांचे दर्शन घेतात. माता अनसूया या पतिव्रत्य, मातृत्व आणि त्यागाचे प्रतीक मानल्या जातात. अन्नपूर्णा माता जीवनातील अन्न, समाधान आणि समृद्धीचे प्रतीक मानली जाते. या दोन्ही मातांचे दर्शन घेतल्यानंतर भाविक पुन्हा सर्वतीर्थाकडे मार्गस्थ होतात आणि तेथून दत्तशिखरावर परततात.
महाआरतीने आध्यात्मिक पर्वणीची सांगता – दत्तशिखरावर परतल्यानंतर परमपूज्य महंत महाराजांच्या उपस्थितीत भगवान श्री दत्तात्रेयांची महाआरती, मंत्रपुष्पांजली, प्रार्थना आणि मंगलाशीर्वादाने परिक्रमेची विधिवत सांगता होते. दत्तभक्तांच्या श्रद्धेनुसार, श्रद्धा, भक्ती, समर्पण आणि अखंड नामस्मरणाने पूर्ण केलेली ही पंचक्रोशी परिक्रमा आत्मशुद्धी आणि मानसिक समाधान देणारी आहे. जन्मोजन्मीची पापे नष्ट होऊन मोक्षप्राप्तीचा मार्ग सुलभ होतो, अशी दत्तसंप्रदायातील दृढ धार्मिक भावना आहे.
‘दत्त दिगंबर दैवत माझे, सह्याद्रीची शान; पंचक्रोशी फिरता लाभे, आत्म्यास समाधान’ अशा भक्तिभावनेतून माहूरगडची श्री दत्त पंचक्रोशी परिक्रमा ही केवळ धार्मिक यात्रा न राहता नामस्मरण, तपश्चर्या, श्रद्धा, आत्मचिंतन आणि परमेश्वराशी एकरूप होण्याचा आध्यात्मिक प्रवास ठरते. सह्याद्रीच्या कुशीतून जाणाऱ्या या भक्तीमार्गावर प्रत्येक पाऊल दत्तनामाशी जोडले जाते आणि प्रत्येक तीर्थस्थळी भाविकाला आपल्या अंतर्मनाचा शोध घेण्याची अनुभूती मिळते.