काही माणसे जन्माला येतात आणि काळाच्या प्रवाहाबरोबर वाहून जातात; काही माणसे मात्र काळाच्या प्रवाहालाच प्रश्न विचारतात. रूढ समजुतींच्या सुरक्षित चौकटीत न राहता, प्रस्थापित निष्कर्षांना धक्का देत, अप्रिय प्रश्नांच्या मुळाशी जाऊन त्यांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न करतात. अशा व्यक्तिमत्त्वांची संख्या समाजात फार मोठी नसते. प्रा. डॉ. शेषराव मोरे हे अशाच अस्वस्थ करणाऱ्या, पण विचार करायला भाग पाडणाऱ्या वैचारिक परंपरेतील महत्त्वाचे नाव आहे.
१७ ऑगस्ट १९४८ रोजी जन्मलेले शेषराव मोरे व्यवसायाने अभियंता; शिक्षणाने कायद्याचे पदवीधर; अध्यापनाने प्राध्यापक; आणि आयुष्याच्या पुढील टप्प्यात स्वतःला इतिहास, धर्म, समाज, राजकारण आणि राष्ट्रजीवनाच्या चिकित्सक अभ्यासाला वाहून घेतलेले लेखक-विचारवंत आहेत. नांदेड शासकीय तंत्र निकेतन महाविद्यालयात त्यांनी अध्यापन केले. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर नांदेडच्या वैचारिक भूमीत कार्यरत असलेल्या प्रा. नरहर कुरुंदकरांचा प्रभाव पडला.
परंतु मोरे यांचा जीवनप्रवास केवळ ‘अभियंता ते लेखक’ एवढ्यापुरता मर्यादित नाही. तो एका जिज्ञासू मनाचा, स्वतःच्या निष्कर्षांची सतत चिकित्सा करणाऱ्या अभ्यासकाचा आणि ‘जे पटते ते निर्भीडपणे मांडायचे’ या वृत्तीचा प्रवास आहे.
मातीतून उगवलेली ज्ञानाची भूक – मुखेड तालुक्यातील जांब हे त्यांचे जन्मगाव. वतनदार पोलीस पाटील कुटुंबातील बालपण. गावातील सामाजिक प्रतिष्ठा एका बाजूला आणि शिक्षणाची ओढ दुसऱ्या बाजूला—या दोन टोकांच्या वातावरणात त्यांची जडणघडण झाली.
त्यांच्या स्वतःच्या कथनानुसार, वडिलांच्या धाकामुळे आणि शिक्षणाची तीव्र ओढ असल्यामुळे मॅट्रिकच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांनी गाव सोडले. हा प्रसंग त्यांच्या आयुष्यातील केवळ एक कौटुंबिक प्रसंग नव्हता; तो पुढे आकार घेणाऱ्या त्यांच्या स्वभावाचा संकेत होता. सुरक्षिततेपेक्षा शिक्षण, रूढ चौकटीपेक्षा ज्ञान आणि परिस्थितीपेक्षा स्वतःचा मार्ग निवडण्याची वृत्ती याच काळात अधिक दृढ झाली.
गावच्या मातीत वाढलेला हा तरुण पुढे अभियांत्रिकीच्या शिक्षणाकडे वळला. त्यांच्या मनात सामाजिक शास्त्रांचा अभ्यास करण्याची इच्छा होती; परंतु परिस्थितीने त्यांना अभियांत्रिकीच्या दिशेने नेले. त्यांनी अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले, अभियंता झाले आणि पुढे प्राध्यापक म्हणून कार्य केले. कायद्याचे शिक्षणही त्यांनी घेतले.
अभियांत्रिकीने त्यांना तर्क, रचना, अचूकता आणि काटेकोरपणा दिला; कायद्याने पुराव्याची आणि युक्तिवादाची शिस्त दिली; तर सामाजिक शास्त्रांच्या अभ्यासाने मानवी समाजाच्या गुंतागुंतीकडे पाहण्याची दृष्टी दिली. या तीन प्रवाहांचा संगम त्यांच्या लेखनात पुढे प्रकर्षाने जाणवतो.
कुरुंदकरांचा प्रभाव आणि विचारांची घडण – नांदेडमध्ये शिक्षण घेत असताना त्यांना प्रा. नरहर कुरुंदकर यांचे विचार ऐकण्याची संधी मिळाली. कुरुंदकरांच्या तर्कशुद्ध, चिकित्सक आणि प्रश्नांकित करणाऱ्या विचारपद्धतीचा मोरे यांच्या बौद्धिक जडणघडणीवर प्रभाव पडला.
परंतु प्रभाव स्वीकारणे आणि अनुकरण करणे यात फरक असतो. मोरे यांनी प्रभाव घेतला; परंतु स्वतःची स्वतंत्र वाट निर्माण केली. त्यांच्या लेखनाचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे ते कोणत्याही विचारधारेचे अंधानुकरण करण्याऐवजी उपलब्ध साहित्य, संदर्भ आणि पुरावे यांच्या आधारे स्वतःचा निष्कर्ष मांडण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांच्या लेखनाविषयीच्या उपलब्ध मूल्यमापनांमध्येही तीव्र बुद्धिमत्ता, तर्कशुद्धता, स्वतंत्र विचार, वास्तवाचे भान आणि आधीचे निष्कर्ष बदलण्याची तयारी ही वैशिष्ट्ये अधोरेखित केली आहेत.
प्राध्यापकाची नोकरी सोडून अभ्यासाचा ध्यास – अभियांत्रिकीचे प्राध्यापक म्हणून काम करत असतानाही मोरे यांचे मन सामाजिक शास्त्रांच्या अभ्यासात अधिक रमले. विषय निवडला की त्याच्या मुळाशी जाणे, उपलब्ध साहित्य शोधणे, विविध बाजू तपासणे आणि मग निष्कर्ष काढणे—ही त्यांची अभ्यासपद्धती होती.
दिवसभराच्या अध्यापनानंतरही ते तासन्तास सामाजिक प्रश्नांचा अभ्यास करत. अखेरीस हा अभ्यास केवळ छंद राहिला नाही; तोच त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू बनला. सुमारे दोन दशके अध्यापन केल्यानंतर त्यांनी १९९४ मध्ये स्वेच्छानिवृत्ती स्वीकारली आणि स्वतःला पूर्णवेळ अभ्यास आणि लेखनासाठी वाहून घेतले.
आजच्या भाषेत सांगायचे तर, हा निर्णय आर्थिक किंवा व्यावसायिक सुरक्षिततेपेक्षा बौद्धिक समाधानाला प्राधान्य देणारा होता. नोकरीच्या चौकटीत राहून मिळणाऱ्या वेळेपेक्षा प्रश्नांच्या मुळाशी जाण्यासाठी आवश्यक असलेला अखंड वेळ त्यांनी निवडला.
सावरकर : भक्ती नव्हे, चिकित्सेचा विषय – शेषराव मोरे यांच्या वैचारिक लेखनाचा सर्वाधिक चर्चेत आलेला केंद्रबिंदू म्हणजे विनायक दामोदर सावरकर. सावरकरांबद्दल महाराष्ट्रात दोन टोकांच्या भूमिका आढळतात—अंध गौरव आणि कठोर विरोध. मोरे यांनी या दोन्ही टोकांपासून वेगळी भूमिका घेण्याचा प्रयत्न केला. सावरकरांना त्यांच्या स्वतःच्या लेखनातून समजून घेणे, त्यांच्या विचारांचे संदर्भ तपासणे आणि त्यांच्या विचारातील बुद्धिवाद, विज्ञाननिष्ठा, समाजसुधारणा, हिंदुत्ववाद यांचा परस्परसंबंध तपासणे हा त्यांच्या अभ्यासाचा गाभा राहिला.
‘सावरकरांचा बुद्धिवाद : एक चिकित्सक अभ्यास’ (१९८८) हा त्यांच्या लेखनप्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. त्यानंतर ‘सावरकरांचे समाजकारण : सत्य आणि विपर्यास’, ‘सावरकरांचा बुद्धिवाद आणि हिंदुत्ववाद’, ‘सावरकरांच्या समाजक्रांतीचे अंतरंग’ अशा ग्रंथांतून त्यांनी सावरकरांच्या विचारविश्वाचे विविध पैलू तपासले.
या लेखनामुळे त्यांना समर्थक मिळाले तसेच तीव्र टीकाही झाली. परंतु मोरे यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य हेच की वाद निर्माण होण्याची भीती त्यांनी लेखणीला कधी घातली नाही.
इस्लामचा अभ्यास : एका अवघड विषयाला भिडण्याचे धाडस – मोरे यांच्या लेखनातील दुसरा अत्यंत महत्त्वाचा आणि संवेदनशील विषय म्हणजे इस्लाम आणि मुस्लिम समाजाचा अभ्यास. हा विषय निवडताना त्यांना त्याची संवेदनशीलता माहीत होती. उपलब्ध माहितीनुसार त्यांनी कुरआन, हदीस आणि इस्लामच्या इतिहासाचा दीर्घकाळ अभ्यास केला. देशभर प्रवास करून अभ्यासक, मौलवी आणि जाणकार व्यक्तींशी संवाद साधला. विविध भाषांतील उपलब्ध साहित्याचा अभ्यास करण्याचा प्रयत्न केला.
त्यातून ‘मुस्लिम मनाचा शोध’, ‘प्रेषितांनंतरचे पहिले चार आदर्श खलिफा’ आणि ‘Islam – Maker of the Muslim Mind’ यांसारखी पुस्तके पुढे आली. ‘मुस्लिम मनाचा शोध’ हा त्यांच्या लेखनातील विशेष चर्चेचा विषय ठरला. या ग्रंथासाठी त्यांनी कुरआनच्या विविध आवृत्त्या, भाषांतरांचा आणि संबंधित साहित्याचा अभ्यास केला. स्वतःच्या मांडणीची पडताळणी करण्यासाठी मुस्लिम अभ्यासकांशी चर्चा केली आणि मतभेद असतील ते नोंदवण्याची पद्धतही अवलंबली, अशी नोंद त्यांच्या लेखनावरील अभ्यासात आढळते.
हा अभ्यास योग्य की अयोग्य, त्यातील निष्कर्ष मान्य की अमान्य—हा स्वतंत्र चर्चेचा विषय आहे. पण इतक्या संवेदनशील विषयाच्या मुळाशी जाऊन प्राथमिक स्रोतांचा अभ्यास करण्याची तयारी ही त्यांच्या बौद्धिक धाडसाची साक्ष आहे.
‘अखंड भारत’ आणि इतिहासाच्या पर्यायी प्रश्नांची मांडणी –‘काँग्रेसने आणि गांधीजींनी अखंड भारत का नाकारला?’ या ग्रंथातून त्यांनी फाळणीच्या इतिहासाकडे प्रचलित चौकटीपेक्षा वेगळ्या प्रश्नांच्या आधारे पाहण्याचा प्रयत्न केला. महात्मा गांधी, काँग्रेस, फाळणी, मुस्लिम लीग आणि अखंड भारत या विषयांवर भारतीय सार्वजनिक चर्चेत अनेक पूर्वग्रह आणि भावनिक भूमिका आहेत. मोरे यांनी या प्रश्नांना इतिहासाच्या दस्तऐवजांच्या आणि राजकीय निर्णयप्रक्रियेच्या संदर्भात तपासण्याचा प्रयत्न केला. या पुस्तकाला मराठवाडा साहित्य परिषदेचा पुरस्कार मिळाल्याची नोंद प्रकाशकीय माहितीत आहे.
इतिहासात ‘काय घडले?’ हा प्रश्न महत्त्वाचा असतोच; पण ‘असे का घडले?’, ‘दुसरा पर्याय कोणता होता?’, ‘निर्णय घेणाऱ्यांसमोर कोणते पर्याय होते?’ हे प्रश्न विचारण्याचे धैर्य इतिहासाच्या अभ्यासाला अधिक व्यापक बनवते. मोरे यांच्या लेखनात ही प्रश्न विचारण्याची प्रवृत्ती ठळक आहे.
काश्मीर, आंबेडकर आणि समाजविचार – मोरे यांचे लेखन केवळ सावरकर किंवा इस्लामपुरते सीमित नाही. ‘काश्मीर : एक शापित नंदनवन’, ‘डॉ. आंबेडकरांचे सामाजिक धोरण : एक अभ्यास’, ‘विचारकलह’, ‘अप्रिय पण…’, ‘शासनपुरस्कृत मनुवादी : पांडुरंगशास्त्री आठवले’, ‘१८५७ चा जिहाद’, ‘गांधीहत्या आणि सावरकरांची बदनामी’ यांसारख्या ग्रंथांतून त्यांनी भारतीय इतिहास, समाजरचना, जात, धर्म, राजकारण, राष्ट्रवाद आणि सामाजिक सुधारणा या विषयांना स्पर्श केला.
त्यांच्या लेखनाची एक विशेष बाब म्हणजे ‘अप्रिय पण सत्य आणि हितकारक’ काही लिहिण्याची तयारी. वाचकाला खूश करणे हा त्यांच्या लेखनाचा उद्देश नसून, वाचकाला विचार करायला भाग पाडणे हा त्यांचा प्रयत्न असल्याचे त्यांच्या ग्रंथपरंपरेतून जाणवते.
‘विचारकलह’ हीच त्यांची लेखनशैली – मोरे यांना समजून घ्यायचे असेल तर त्यांच्या लेखनातील ‘विचारकलह’ समजून घ्यावा लागेल. त्यांच्या दृष्टीने विचार म्हणजे शांत पाण्यावर तरंगणारी फुले नव्हेत; विचार म्हणजे खोल पाण्यात उतरून गाळ हलवण्याची प्रक्रिया आहे. त्यामुळे त्यांच्या लेखनातून सहमतीपेक्षा प्रश्न निर्माण होतात. काही निष्कर्ष अस्वस्थ करतात, काही चिडवतात, काही पटतात, तर काहींशी तीव्र असहमती निर्माण होते.
पण असहमती निर्माण होणे म्हणजे लेखन अपयशी ठरणे नव्हे. कधी कधी असहमतीच विचारप्रक्रियेची पहिली पायरी असते. याच कारणामुळे मोरे यांचे लेखन केवळ पुस्तकांच्या कपाटात राहिले नाही; ते चर्चेच्या केंद्रस्थानी आले.
साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद : एका वेगळ्या साहित्यिकाची नोंद – २०१५ मध्ये अंदमान येथे झालेल्या चौथ्या विश्व मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी शेषराव मोरे यांची निवड झाली. ५ आणि ६ सप्टेंबर २०१५ रोजी हे संमेलन झाले. हे अध्यक्षपद त्यांच्या साहित्यिक प्रवासातील महत्त्वाचे वळण होते. कारण मोरे यांची ओळख प्रामुख्याने कादंबरीकार, कवी किंवा कथाकार म्हणून नव्हे, तर वैचारिक लेखक आणि संशोधक म्हणून निर्माण झाली होती.
अध्यक्षपदाच्या निमित्तानेही त्यांच्या भाषणातील भूमिका चर्चेत आल्या. सावरकर, हिंदुत्व, पुरोगामित्व, गांधीहत्या आणि भारतीय राष्ट्रवाद या विषयांवर त्यांनी स्पष्ट भूमिका मांडल्या. त्यांच्या काही भूमिकांवर तीव्र टीकाही झाली. परंतु हीच बाब त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची दुसरी बाजू स्पष्ट करते—लोकप्रियतेच्या दबावापेक्षा स्वतःच्या विचाराशी प्रामाणिक राहण्याचा प्रयत्न.
पुरस्कारांपेक्षा अभ्यासाची भूक मोठी – २०१४ मध्ये त्यांना मृत्युंजय प्रतिष्ठानचा मृत्युंजयकार शिवाजीराव सावंत स्मृती साहित्य पुरस्कार मिळाला. २०२० मध्ये त्यांना माजगावकर पुरस्काराने गौरविण्यात आले. परंतु त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाकडे केवळ पुरस्कारांच्या संख्येने पाहणे योग्य ठरणार नाही. कारण त्यांच्या कामाचे खरे मोजमाप पुरस्कारांच्या यादीत नसून त्यांनी निवडलेल्या कठीण विषयांच्या व्याप्तीत आणि त्यासाठी केलेल्या अभ्यासाच्या खोलीत आहे.
आजही प्रश्न संपलेले नाहीत – वय वाढले, काळ बदलला, राजकीय संदर्भ बदलले; पण मोरे यांच्या लेखणीतील प्रश्नांची धार कमी झालेली दिसत नाही. २०२६ मध्ये त्यांचा ‘सेक्युलॅरिझम, धर्मस्वातंत्र्य आणि समान नागरी कायदा’ हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथातून भारतीय राज्यघटना, धर्मस्वातंत्र्य, सेक्युलॅरिझम आणि समान नागरी कायदा या विषयांचा अभ्यास मांडण्यात आला आहे.
धर्म हा व्यक्तीच्या श्रद्धेचा विषय असला, तरी राज्यव्यवस्था आणि कायदे कोणत्या चौकटीत असावेत, धर्मस्वातंत्र्याची मर्यादा काय असावी आणि समान नागरी कायद्याचा घटनात्मक संदर्भ काय आहे, हे प्रश्न आजच्या भारतातही अत्यंत ज्वलंत आहेत. या प्रश्नांवर मोरे यांनी आपली स्पष्ट भूमिका मांडली आहे. २०२६ मधील त्यांच्या चर्चांमध्येही संविधानिक नीतिमत्ता आणि आधुनिक राज्यव्यवस्थेच्या संदर्भात धर्माचा विचार करण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली आहे.
नांदेडच्या भूमीचे हे एक वैचारिक देणे – शेषराव मोरे यांच्या जीवनप्रवासात नांदेडचा संदर्भ विशेष महत्त्वाचा आहे. ग्रामीण मराठवाड्यातून आलेल्या एका तरुणाने अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले, प्राध्यापक म्हणून कारकीर्द केली आणि पुढे स्वतःला भारतीय इतिहास, धर्म आणि समाजाच्या कठीण प्रश्नांच्या अभ्यासासाठी झोकून दिले—हा प्रवास केवळ वैयक्तिक यशाचा नाही; तो ज्ञानाच्या शक्तीचा दाखला आहे. ज्या भूमीत नरहर कुरुंदकरांसारख्या विचारवंतांनी प्रश्न विचारण्याची परंपरा निर्माण केली, त्या वैचारिक परिसरातून मोरे यांच्यासारखा स्वतंत्र आवाज पुढे आला, ही नांदेडसाठीही अभिमानाची बाब आहे.
एका विचारवंताची खरी ओळख – शेषराव मोरे यांच्याशी सहमत असणे बंधनकारक नाही. त्यांच्या निष्कर्षांवर प्रश्न उपस्थित करता येतात. त्यांच्या काही मांडणीशी तीव्र असहमतीही व्यक्त करता येते. परंतु त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना एक गोष्ट नाकारता येत नाही—त्यांनी मराठी वाचकाला अनेक अवघड प्रश्नांशी थेट भिडवले.
त्यांनी सावरकरांकडे नव्या नजरेने पाहण्याचा आग्रह धरला.
त्यांनी फाळणीच्या इतिहासाला वेगळे प्रश्न विचारले.
त्यांनी इस्लाम आणि मुस्लिम समाजाच्या विचारविश्वाचा अभ्यास करण्याचे आव्हान स्वीकारले. त्यांनी आंबेडकरांच्या सामाजिक विचारांचा मागोवा घेतला. त्यांनी काश्मीरच्या प्रश्नावर चिंतन केले. आणि आजही ते सेक्युलॅरिझम, धर्मस्वातंत्र्य आणि समान नागरी कायदा यांसारख्या मूलभूत घटनात्मक प्रश्नांवर विचार मांडत आहेत. यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते—शेषराव मोरे हे केवळ पुस्तकांचे लेखक नाहीत; ते प्रश्नांचे लेखक आहेत.
त्यांच्या लेखणीला लोकप्रियतेची फुले कदाचित नेहमी मिळाली नसतील; पण तिने विचारांच्या जमिनीवर नांगर खोलवर फिरवला. त्या नांगरामुळे माती उकरली गेली, काहींच्या पायाखालची जमीन सरकली, काही नवीन प्रश्नांची बीजे पडली आणि काही वाचकांना स्वतःच्या विचारांची फेरतपासणी करावी लागली.
विचारांचा वारसा – आज माहितीचा स्फोट झाला आहे; परंतु सखोल अभ्यासाची कमतरता जाणवते. मतांची संख्या वाढली आहे; पण संदर्भांचा व्यासंग कमी झाला आहे. सोशल मीडियाच्या वेगवान जगात निष्कर्ष आधी आणि अभ्यास नंतर अशी प्रवृत्ती वाढत आहे.
अशा काळात शेषराव मोरे यांचा जीवनप्रवास एक वेगळाच संदेश देतो, विषय निवडताना लोकप्रियतेचा विचार करू नका; विषयाच्या मुळाशी जाण्याची तयारी ठेवा. मत मांडताना टाळ्यांचा विचार करू नका; पुराव्यांचा विचार करा.स्वतःच्या निष्कर्षावर प्रेम करू नका; नवा पुरावा मिळाल्यास तो बदलण्याचे धैर्य ठेवा.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे—ज्या प्रश्नावर समाज बोलण्यास घाबरतो, त्या प्रश्नाचा अभ्यास करण्याची बौद्धिक हिंमत ठेवा. हीच कदाचित शेषराव मोरे यांच्या दीर्घ वैचारिक प्रवासाची खरी ओळख आहे. १७ ऑगस्ट १९४८ रोजी मराठवाड्याच्या मातीत जन्मलेला एक जिज्ञासू विद्यार्थी पुढे अभियंता झाला; अभियंता प्राध्यापक झाला; प्राध्यापक संशोधक झाला; आणि संशोधकाने स्वतःची ओळख एका निर्भीड विचारवंताच्या रूपाने निर्माण केली.
— गोविंद मुंडकर, मो. 8329095303