नांदेड जिल्ह्यासह मराठवाड्यात शेतकरी आत्महत्यांचा प्रश्न दिवसेंदिवस अधिक गंभीर होत चालला आहे. प्रत्येक आत्महत्येनंतर अश्रू ढाळले जातात, संवेदना व्यक्त केल्या जातात, आर्थिक मदतीच्या घोषणा होतात, अधिकारी धाव घेतात, राजकीय नेत्यांच्या भेटीगाठी होतात आणि माध्यमांमध्ये अनेक दिवस चर्चा रंगते. परंतु एक मूलभूत प्रश्न मात्र प्रत्येक वेळी अनुत्तरित राहतो—हे सर्व त्या व्यक्तीने जगण्याचा निर्णय घेतला असता, त्याआधी का घडत नाही?
आज आत्महत्येनंतर मदतीची व्यवस्था निर्माण झाली आहे; पण आत्महत्या होऊच नये यासाठीची यंत्रणा अजूनही तितकी प्रभावी दिसत नाही. हीच आपल्या समाजाची आणि व्यवस्थेची सर्वात मोठी शोकांतिका आहे.
आत्महत्या ही केवळ एका व्यक्तीचा मृत्यू नसतो. तो एका कुटुंबाचा आधार हरवण्याचा क्षण असतो. एका घरातील मुलांचे भविष्य अंधारात लोटणारी घटना असते. वृद्ध आई-वडिलांच्या उरात कायमची वेदना निर्माण करणारा प्रसंग असतो. समाजातील आशा, विश्वास आणि जगण्याची उमेद यांनाही तो धक्का देतो. त्यामुळे आत्महत्येकडे केवळ आर्थिक संकटाचा परिणाम म्हणून पाहणे अपुरे आहे. त्यामागे आर्थिक, सामाजिक, मानसिक, कौटुंबिक आणि व्यवस्थात्मक अशा अनेक कारणांची गुंतागुंत असते.
मिनकी येथील दुर्दैवी घटनेने संपूर्ण राज्याचे लक्ष वेधून घेतले. माध्यमांनी सातत्याने या घटनेवर प्रकाश टाकला. शासन, प्रशासन, राजकीय नेतृत्व, विविध सामाजिक संस्था आणि सर्वसामान्य नागरिक मोठ्या प्रमाणावर संबंधित कुटुंबाच्या मदतीसाठी पुढे आले. अनेकांनी आर्थिक मदत केली, सांत्वन केले, सहकार्याची भावना व्यक्त केली. ही घटना संवेदनशील समाजमनाचे प्रतीक म्हणून निश्चितच महत्त्वाची आहे. परंतु या घटनांकडे दुसऱ्या दृष्टीनेही पाहण्याची गरज आहे.
जर प्रत्येक आत्महत्येनंतर एवढी मोठी मदत, एवढे लक्ष आणि एवढी सहानुभूती मिळत असेल, तर समाजाने त्याच ताकदीने आत्महत्या टाळण्यासाठी काम केले पाहिजे. अन्यथा आपली संपूर्ण ऊर्जा परिणामांवर खर्च होईल; कारणांवर नाही.
लहान मुलावर अति प्रेम केले, प्रत्येक हट्ट पूर्ण केला, प्रत्येक वेदनेपासून त्याला दूर ठेवले, तर त्याचे व्यक्तिमत्त्व सक्षम होण्याऐवजी अवलंबून बनते. त्याचप्रमाणे समाजातही केवळ दुःखानंतर प्रतिक्रिया देण्याची संस्कृती निर्माण झाली आणि संकटात असलेल्या व्यक्तीपर्यंत वेळेवर आधार पोहोचला नाही, तर मूळ प्रश्न सुटण्याऐवजी अधिक गुंतागुंतीचा होऊ शकतो. याचा अर्थ मदत चुकीची आहे असा अजिबात नाही; उलट मदत अत्यावश्यक आहे. मात्र मदतीबरोबर प्रतिबंधात्मक प्रयत्नही तेवढेच सक्षम असले पाहिजेत.
आज गरज आहे ती अशा वातावरणाची, ज्यामध्ये संकटात सापडलेल्या व्यक्तीला आत्महत्या हा पर्याय वाटणारच नाही. त्याला विश्वास वाटला पाहिजे की, “माझी अडचण ऐकणारे लोक आहेत, मला मार्गदर्शन करणारे हात आहेत, माझ्यासाठी उभा राहणारा समाज आहे.”
समाजाची संवेदनशीलता ही आत्महत्येनंतर दिसण्याऐवजी आत्महत्येपूर्वी दिसली पाहिजे. गावातील शेजारी, मित्र, नातेवाईक, ग्रामपंचायत, कृषी विभाग, महसूल यंत्रणा, आरोग्य विभाग, स्वयंसेवी संस्था, शिक्षक, पत्रकार आणि लोकप्रतिनिधी यांनी संकटाची प्रारंभिक चिन्हे ओळखून त्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचण्याची व्यवस्था निर्माण केली पाहिजे.
प्रशासनाने केवळ आर्थिक मदत जाहीर करून आपली जबाबदारी संपली असे समजू नये. प्रत्येक गावात तणावग्रस्त आणि आर्थिक संकटात असलेल्या कुटुंबांची ओळख करून त्यांना वेळेवर समुपदेशन, आर्थिक नियोजन, कर्ज व्यवस्थापन, सरकारी योजनांची माहिती, पीकविमा, बाजारपेठेचे मार्गदर्शन आणि मानसिक आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.
माध्यमांची भूमिकाही येथे अत्यंत महत्त्वाची आहे. आत्महत्येच्या बातम्या देताना त्याचे सनसनाटीकरण न करता, संघर्ष करून उभे राहिलेल्या शेतकऱ्यांच्या कथा, संकटातून मार्ग काढलेल्या कुटुंबांचे अनुभव, यशस्वी उपक्रम आणि उपलब्ध मदतव्यवस्थेची माहिती यांना अधिक स्थान मिळाले पाहिजे. समाजात आशा निर्माण करणाऱ्या कथा अधिक प्रभावी ठरतात.
राजकीय नेतृत्वानेही केवळ एखादी दुर्दैवी घटना घडल्यानंतर गावात भेट देण्याऐवजी नियमित संवाद, प्रत्यक्ष समस्या निवारण आणि दीर्घकालीन उपाययोजना यावर भर दिला पाहिजे. लोकांना फोटो, घोषणा आणि आश्वासनांपेक्षा विश्वास आणि परिणाम हवे आहेत.
प्रत्येक गावात “जीवन संवाद अभियान”, “आत्महत्या प्रतिबंध जनजागृती”, “कौटुंबिक समुपदेशन शिबिरे”, “शेतकरी आधार गट”, “मानसिक आरोग्य तपासणी शिबिरे”, “आर्थिक नियोजन कार्यशाळा” अशा सातत्यपूर्ण उपक्रमांची गरज आहे. संकटात असलेला माणूस एकटा पडू नये, ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.
आपण प्रत्येक आत्महत्येनंतर लाखो रुपयांची मदत देऊ शकतो; पण त्याच शक्तीने एखाद्या व्यक्तीचे आयुष्य वाचवण्यासाठी प्रयत्न केले, तर तीच खरी समाजसेवा ठरेल. कारण पैशाने कुटुंबाला आधार मिळू शकतो; पण गेलेला माणूस परत येत नाही.
आपण आज स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे—आपण मृत्यूनंतर संवेदनशील होणारा समाज आहोत की जीवन वाचवण्यासाठी आधीच उभा राहणारा समाज?
शेतकऱ्याला सहानुभूती नको; त्याला विश्वास हवा. अश्रू नकोत; आधार हवा. घोषणा नकोत; कृती हवी. मदत नको असे नाही, पण मदतीपेक्षा जगण्याची प्रेरणा अधिक महत्त्वाची आहे.
आजची खरी गरज आहे ती आत्महत्येनंतर मदतीची नव्हे, तर आत्महत्या होऊच नये अशी परिस्थिती निर्माण करण्याची. शासन, प्रशासन, समाज, माध्यमे आणि प्रत्येक संवेदनशील नागरिकाने या दिशेने सामूहिक प्रयत्न केले, तरच शेतकऱ्याच्या आयुष्यात आशेचा नवा सूर्योदय होईल. कारण कोणत्याही समाजाचे मोठेपण मृत्यूनंतर किती मदत केली यावर ठरत नाही; तर किती जीव वाचवले यावर ठरते.
लेखक – गोविंद मुंडकर. स्वातंत्र्य सैनिक नगर, नांदेड. मोबाईल -8329095303