🔱 अमरनाथ गुहेतून – भाग १ 🔱 (लेखक – धर्मभूषण ॲड. दिलीप ठाकूर)

वाचक मित्रांनो! अमरनाथ यात्रा म्हटली की डोळ्यासमोर उभे राहतात हिमालयातील बर्फाच्छादित पर्वत, खडतर चढाई, अनिश्चित हवामान, लष्कराच्या कडेकोट सुरक्षा व्यवस्था आणि बाबा बर्फानींच्या दर्शनाची आस लागलेले लाखो भाविक!याच अद्भुत यात्रेसाठी नांदेडचे धर्मभूषण ॲड. दिलीप ठाकूर यंदा सलग २७ व्या वर्षी १०० यात्रेकरूंसह रवाना होत आहेत.

काश्मीरच्या बदलत्या परिस्थितीपासून रेल्वेच्या वेटिंग लिस्टपर्यंत, रजिस्ट्रेशनच्या “सर्व्हर बिझी” पासून हिमालयातील बर्फवृष्टीपर्यंत, यात्रेकरूंच्या गमती-जमतींपासून अध्यात्मिक अनुभूतींपर्यंतचा हा संपूर्ण प्रवास यंदा एका वेगळ्याच अंदाजात आपल्या भेटीला येत आहे.दरवर्षीप्रमाणे केवळ प्रवासवर्णन नव्हे, तर विनोद, मार्मिक निरीक्षणे, थरार, मानवी स्वभावाचे रंग, सेवा, श्रद्धा आणि हिमालयाच्या कुशीत घडणाऱ्या असंख्य अविस्मरणीय घटनांची ही जिवंत सफर असेल.

“अमरनाथ गुहेतून” ही लेखमाला वाचताना आपणही यात्रेकरूंसोबत रेल्वेत बसाल, डोंगर चढाल, लंगरमध्ये भोजन कराल, पावसात भिजाल, बर्फाला स्पर्श कराल आणि अखेरीस बाबा बर्फानींच्या चरणी पोहोचाल. म्हणून आजपासून रोजच्या अंकात प्रकाशित होणारी “अमरनाथ गुहेतून” ही लेखमाला आवर्जून वाचा आणि जतन करून ठेवा.कारण काही प्रवास हे फक्त वाचायचे नसतात…ते जगायचे असतात!  – संपादक ━━━━━━━━━━━━━━━━━━

“हिमालयाच्या कुशीत, श्रद्धेच्या शिखरावर…” अमरनाथ यात्रेचा हा माझा सलग सत्ताविसावे वर्ष! एवढी वर्षे दरवर्षी यात्रेला जात असल्यामुळे काही मित्रांना आता शंका यायला लागली आहे की मी बाबा बर्फानींचा भक्त आहे की काश्मीर पर्यटन विभागाचा मानद कर्मचारी!

यंदाही अमरनाथ यात्रेची घोषणा सोशल मीडियावर झळकली आणि अवघ्या काही दिवसांत जागा फुल्ल झाल्या. आजकाल चित्रपटाच्या पहिल्या दिवशीच्या पहिल्या शोचे तिकीट मिळणे सोपे असेल, पण अमरनाथ यात्रेत जागा मिळवणे कठीण झाले आहे. काही जणांचे फोन तर असे येत होते की जणू मेडिकल कॉलेजच्या शेवटच्या सीटचे वाटप चालू आहे. “भाऊ, एक जागा वाढवा ना!” हा संवाद गेल्या महिनाभरात शेकडो वेळा ऐकला.

पहिल्या बॅचचा शंभर यात्रेकरूंचा कोटा पूर्ण झाल्यानंतर अनेक इच्छुक भाविकांचे फोन सुरूच होते. अखेर भाऊ ट्रॅव्हल्स आणि माय हॉलिडेज यांच्या संयुक्त विद्यमाने १७ जुलै रोजी दुसरी बॅच आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. विशेष म्हणजे या बॅचलाही उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला असून आता मोजक्याच जागा शिल्लक आहेत.

यानंतर सुरू झाला मेडिकल सर्टिफिकेटचा अध्याय. यात्रेकरूंना हिमालय चढण्यापेक्षा मेडिकल फिटनेसची चिंता जास्त असते. काही जण तपासणीसाठी आले की त्यांच्या चेहऱ्यावर असे भाव असतात, जणू डॉक्टर तपासणी करत नसून यूपीएससीची मुलाखत घेत आहेत! मात्र सिव्हिल सर्जन डॉ. संजय पेरके, त्यांचे स्वीय सहाय्यक माधव शिंदे, वैद्यकीय अधिकारी डॉ. सुनील लोमटे आणि सेवक शंकर बोयाल यांनी अत्यंत आत्मीयतेने सहकार्य केले आणि हा टप्पा सुखरूप पार पडला.

मग आली खरी परीक्षा – रजिस्ट्रेशन!
बाबा बर्फानींचे दर्शन नंतर होते, आधी दर्शन होते वेबसाईटवरील “Server Busy” या दिव्य संदेशाचे! कधी नेटवर्क गायब, कधी ओटीपी गायब, तर कधी वेबसाईटच गायब! अशा वेळी भक्ती, संयम आणि चांगले इंटरनेट या तिन्ही गोष्टींची गरज असते. पंजाब नॅशनल बँकेतील माझा मित्र शिवराज हा चिकाटीचा माणूस. त्याने अक्षरशः संयम, श्रद्धा आणि इंटरनेट या तिन्हींच्या बळावर रजिस्ट्रेशनची मोहीम फत्ते केली.

यात्रेची पूर्वतयारी – शरीर, मन आणि इच्छाशक्तीचा महायज्ञ*
अमरनाथ यात्रा म्हणजे फक्त डोंगर चढण्याची तयारी नाही. ती म्हणजे शरीर, मन आणि इच्छाशक्ती यांना एकाच वेळी तंदुरुस्त करण्याचा महायज्ञ आहे. यंदा आम्ही सकाळच्या सरावासाठी कलेक्टर कार्यालयाच्या विस्तीर्ण मैदानाची निवड केली. कारण भक्तीबरोबर थोडे व्यवहारज्ञानही असावे लागते! तिथे रहदारीचा त्रास नाही, भरपूर मोकळी जागा आहे, ओपन जिमची सुविधा आहे आणि योगा-प्राणायाम करताना ट्रक, बस किंवा दुचाकीचा हॉर्न ओंकाराच्या लहरींमध्ये व्यत्यय आणत नाही.

याहून महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सदाशिव कं धारे यांच्या देखरेखी खाली मनपाच्या महिला स्वच्छता कर्मचारी दररोज पहाटे मैदान स्वच्छ करून ठेवतात. त्यांचे हे नि:शब्द योगदान आमच्या यात्रेच्या तयारीचा अविभाज्य भाग आहे.सकाळी सहा वाजता यात्रेकरू जमा होतात . काही जण गजराच्या पहिल्याच घंटीला उठणारे, काही जण तिसऱ्या गजरानंतर, तर काही जण पत्नीच्या अंतिम इशाऱ्यानंतर! पण मैदानावर पोहोचल्यावर सगळे सारखेच.
फेऱ्या मारत पाच -सहा किलोमीटर चालणे, त्यानंतर ओपन जिम वर पंधरा मिनिटाचा व्यायाम. आणि शेवटी प्राणायाम मध्ये भस्त्रिका, कपालभाती, अनुलोम-विलोम, भ्रामरी, ओंकाराचा नाद, टाळ्यांचा गजर, भजन, गप्पा, विनोद आणि दररोज चा माझा जोक..

काही दिवसांनी असे वातावरण तयार होते की कोण नवीन आणि कोण जुना, हे ओळखणे कठीण जाते. अनोळखी माणसे मित्र होतात आणि मित्र परिवार होतो. काही जण म्हणतात, “आम्ही आमच्या भागातच चालतो.”मी त्यांना सांगतो, “चालणे वेगळे आणि यात्रेची तयारी वेगळी!”कारण येथे फक्त पायांचा व्यायाम होत नाही; मनाचा आणि हसण्याचाही व्यायाम होतो. आजकाल डॉक्टरांची फी पाहता रोज अर्धा तास मनमुराद हसणे ही देखील मोठी बचतच म्हणावी लागेल!योग दिन साजरा झाला. चालण्याच्या स्पर्धा झाल्या. रत्नेश्वरी पावसाची दिंडी निघाली. प्रत्येक कार्यक्रमाने यात्रेकरूंमध्ये उत्साह वाढत गेला.

रेल्वे तिकीट – आधुनिक काळातील तपश्चर्या
पूर्वी १२० दिवस आधी तिकीट मिळत असे. आता ६० दिवस आधी कोटा उघडतो आणि काही मिनिटांत संपतो. त्यामुळे तिकीट मिळवणे ही एक स्वतंत्र तपश्चर्या झाली आहे.वेटिंग, आरएसी, ब्रेक जर्नी, तात्काळ, विविध कोटे… या सगळ्यांमधून मार्ग काढताना अनेकदा वाटते की अमरनाथपेक्षा आधी रेल्वे मंत्रालयाचे दर्शन व्हायला हवे!विमानाने येणाऱ्या यात्रेकरूंची व्यवस्था, हॉटेल बुकिंग, बस व्यवस्था, आयकार्ड, टी-शर्ट, रेनकोट, कॅप्स, बॅनर, ट्रॉफी, यात्रा परच्या, औषधे, अन्नदानाचे नियोजन… प्रत्येक गोष्ट स्वतंत्र प्रकल्पासारखी असते.यावर्षी पोपटी रंगाचे टी-शर्ट आणि रेनकोट देण्यात आले. कारण यात्रेत श्रद्धा जितकी महत्त्वाची, तितकीच एकजूटही महत्त्वाची. दूरवरून एकच रंग दिसला की वाटते – हे आपलेच लोक!

अन्नदान – यात्रेतील पवित्र अर्पण
अमरनाथ यात्रेत एक गोष्ट मात्र वर्षानुवर्षे बदललेली नाही – ती म्हणजे अन्नदानाची परंपरा. आजकाल जगात मोफत सल्ले भरपूर मिळतात, पण मोफत आणि प्रेमाने मिळणारे भोजन दुर्मिळ होत चालले आहे. आमच्या यात्रेत मात्र कोणत्याही यात्रेकरूकडून भोजनासाठी एक रुपयाही शुल्क घेतला जात नाही. कारण ही व्यवस्था व्यवसाय म्हणून नाही, तर भक्तांनी भक्तांसाठी उभारलेला अन्नयज्ञ म्हणून चालते.

यात्रेकरूंच्या ताटात वाढले जाणारे अन्न हे केवळ भाजी, पोळी किंवा खिचडी नसते; त्यामागे असते अनेक दानशूर हातांची श्रद्धा, सेवा आणि बाबा बर्फानींच्या चरणी अर्पण केलेली कृतज्ञता.यावर्षी अन्नदानासाठी माजी मुख्यमंत्री खासदार खासदार अशोकराव चव्हाण, खासदार डॉ. अजित गोपछडे, खासदार रवींद्र चव्हाण, महापौर कविता मुळे, सतीश सुगनचंदजी शर्मा, विमलताई चव्हाण, नागेश शेट्टी, नवनाथ सोनवणे, एक शिवभक्त, सुभाष बंग, हृदयनाथ सोनवणे, सरदार कुलदीपसिंघ (लुधियाना), सरदार जागीरसिंघ (अमृतसर) आणि हास्यकवी प्रताप फौजदार (दिल्ली), स्नेहलता जायसवाल, विनायक किन्होळकर, प्रा. अजय संगेवार, प्राचार्य सुधीर शिवनीकर, प्रा. भारत ढगे, रामेश्वर वाघमारे, द्वारकादास अग्रवाल, चंद्रकांत कदम, रेखा भताने, वंदना शेळके (परभणी), डॉ. अजयसिंह ठाकूर (पूर्णा), मनोज शर्मा (नागपूर), प्रदीप शुक्ला (भोपाळ) या सेवाभावी व्यक्तींनी उदार हस्ते योगदान दिले आहे.या सर्व दात्यांविषयी विशेष गोष्ट म्हणजे यांपैकी बहुतेक जण स्वतः यात्रेत सहभागी नसले तरी त्यांचे मन मात्र यात्रेकरूंसोबत हिमालयात असते. म्हणूनच त्यांच्या हातून केवळ अन्नदान होत नाही, तर श्रद्धेचे वाटप होते.

यात्रेत शरीराची काळजी घेणेही तेवढेच महत्त्वाचे असते. दरवर्षीप्रमाणे यंदाही सदानंद मेडेवार यांच्या पुढाकारातून केमिस्ट अँड ड्रगिस्ट असोसिएशनने विविध अलोपॅथी औषधांचा पुरवठा केला आहे. तर लक्ष्मीकांत लोकमनवार यांनी आयुर्वेदिक औषधी उपलब्ध करून दिल्या आहेत.खरे सांगायचे तर यात्रेत औषधे सोबत असली की मनाला धीर येतो; आणि ती वापरावी लागू नयेत, हीच बाबा बर्फानींच्या चरणी प्रार्थना असते!

सर्व तिकीटे, यात्रा परच्या, यादी, कागदपत्रे यांची पुन्हा एकदा खातरजमा करण्यासाठी बलभीम पत्की, कन्हेय्या काथी, कपिल यादव, सुभाष देवकत्ते, राजेशसिंह ठाकूर यांची मोलाची झाली.उद्याची पहाट आम्हाला हिमालयाच्या दिशेने घेऊन जाणार होती.रात्री झोपण्याचा प्रयत्न करत होतो; पण मन आधीच काश्मीरच्या दऱ्यांमध्ये पोहोचले होते.

डोळे मिटताना एकच विचार मनात होता –“सत्तावीस वर्षे झाली… पण बाबा बर्फानींच्या भेटीची ओढ आजही पहिल्या वर्षाइतकीच ताजी आहे!”              ……..    (क्रमशः)