शेतकऱ्याच्या हाताला घट्टे असतात; पण त्याच्या मनात स्वाभिमानाचा कणखर कणा असतो. मातीशी नाते सांगणारा हा माणूस कधी आभाळाकडे पाहून पावसाची वाट पाहतो, तर कधी बाजारपेठेकडे पाहून आपल्या घामाला योग्य किंमत मिळण्याची अपेक्षा करतो. मात्र, त्या घामाची किंमत ठरविण्याचा अधिकार त्याच्याच हातात असावा, शेतकरी हा दयेचा नव्हे तर स्वाभिमानाचा विषय आहे आणि शेती करणारा माणूस आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र झाला पाहिजे.या विचारासाठी आयुष्याची अनेक दशके झोकून देणारी काही माणसे महाराष्ट्राच्या शेतकरी चळवळीच्या इतिहासात कायमची नोंदली गेली आहेत.
नांदेड जिल्ह्यातील मुखेड तालुक्यातील हंगरगा या गावच्या मातीतून पुढे आलेले आणि नांदेडला स्थायिक झालेले गुणवंत पाटील हंगरगेकर हे त्यापैकी एक महत्त्वाचे नाव.त्यांची ओळख केवळ ‘शेतकरी संघटनेचे नेते’ एवढीच नाही. शेतकरी चळवळीच्या विचारविश्वाशी निष्ठा राखत, आंदोलनाच्या रस्त्यावर उतरून, संघटनात्मक नेतृत्व स्वीकारत, शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांना राजकीय आणि आर्थिक परिमाण देत आणि काळ बदलत असताना शेतीसमोरील नव्या आव्हानांवरही भूमिका मांडत राहिलेला हा प्रदीर्घ प्रवास आहे.
हंगरग्याच्या मातीतून शेतकरी चळवळीपर्यंत – गुणवंत पाटील हंगरगेकर यांचा शेतकरी चळवळीशी संबंध हा अलीकडच्या काळातील नाही. शरद जोशी यांच्या नेतृत्वाखाली महाराष्ट्रात शेतकरी संघटनेची विचारधारा आणि आंदोलनाची उभारणी होत असताना मराठवाड्यात तिचे बीज रुजविणाऱ्या कार्यकर्त्यांमध्ये गुणवंत पाटील यांचे नाव पुढे येते.
शरद जोशींच्या सहकाऱ्यांच्या संदर्भात त्यांचा उल्लेख नांदेडचे ‘उत्साही अभियंते गुणवंत पाटील हंगरगेकर’ असा करण्यात आला आहे. ही उपाधी त्यांच्या कार्यपद्धतीचेही प्रतीक आहे. केवळ घोषणा देणारा कार्यकर्ता नव्हे, तर प्रश्न समजून घेणारा, त्याची आर्थिक बाजू तपासणारा आणि त्यासाठी संघटन उभी करणारा कार्यकर्ता अशी त्यांची प्रतिमा या काळात तयार होत गेली.
१९८०च्या दशकात महाराष्ट्रातील शेतकरी चळवळ आपल्या निर्णायक टप्प्यात प्रवेश करत होती. शेतीमालाच्या भावाचा प्रश्न, बाजारपेठेवरील निर्बंध, शेतकऱ्याचे आर्थिक स्वातंत्र्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील विषमता या प्रश्नांवर शरद जोशींची भूमिका तत्कालीन राजकीय चौकटीला आव्हान देणारी होती. 1990 या वर्षात गुणवंत पाटील कुटुंबातील इतर सदस्य प्रमाणे किंबहुना त्याहून अधिक प्रभावाने उडी घेतली.
मराठवाड्यासारख्या दुष्काळग्रस्त, शेतीवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असलेल्या प्रदेशात या विचारांना जनाधार मिळवून देणे सोपे नव्हते. अशा काळात गुणवंत पाटील यांनी चळवळीचा विचार गावागावांत पोहोचविण्याचे काम केले.
आंदोलनापासून नेतृत्वापर्यंत – शेतकरी चळवळीमध्ये काही जण घोषणा देतात, काही जण गर्दी जमवतात; पण काही माणसे काळाच्या ओघात चळवळीची विचारधारा आणि संघटनेची जबाबदारी आपल्या खांद्यावर घेतात. गुणवंत पाटील यांचा प्रवास याच दुसऱ्या प्रकारचा आहे. नांदेड आणि मराठवाड्यातील शेतकरी प्रश्नांशी जोडलेले काम करताना त्यांनी संघटनात्मक जबाबदाऱ्या स्वीकारल्या. पुढे त्यांचा प्रवास राज्यस्तरीय नेतृत्वापर्यंत पोहोचला.
२००७ मध्ये नांदेड येथे झालेल्या स्वतंत्र भारत पक्षाच्या अधिवेशनाचे स्वागताध्यक्ष म्हणून त्यांनी जबाबदारी सांभाळली. शरद जोशींच्या विचारविश्वात शेतकरी प्रश्न केवळ आंदोलनापुरता मर्यादित नव्हता. शेतकऱ्यांना आर्थिक स्वातंत्र्य देण्यासाठी धोरणात्मक आणि राजकीय पर्याय आवश्यक आहेत, ही धारणा त्यामागे होती. गुणवंत पाटील यांचा राजकीय प्रवासही याच विचारप्रवाहाशी जोडलेला दिसतो.
शरद जोशींच्या विचारांशी नाते – गुणवंत पाटील हंगरगेकर यांच्या सार्वजनिक कार्याचा उल्लेख शरद जोशींच्या नावाशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही. शरद जोशी हे महाराष्ट्रातील शेतकरी चळवळीचे एक युगप्रवर्तक नेते. त्यांच्या विचारांनी प्रभावित झालेल्या अनेक कार्यकर्त्यांनी आपापल्या प्रदेशात चळवळीची मशाल पेटती ठेवली. गुणवंत पाटील हे त्यातील महत्त्वाचे नाव.
२०१० मध्ये रावेरी येथे शरद जोशींच्या भेटीच्या वेळी गुणवंत पाटील यांची उपस्थिती होती. त्यांच्या सोबत शेतकरी संघटनेतील अन्य ज्येष्ठ कार्यकर्तेही होते. ही केवळ एका कार्यक्रमातील उपस्थिती नव्हती; ती दोन पिढ्यांच्या विचारनिष्ठ नात्याची साक्ष होती. शरद जोशींच्या विचारांतील एक मध्यवर्ती सूत्र होते.शेतकऱ्याला दया नको, न्याय हवा; अनुदानाच्या कुबड्या नकोत, आर्थिक स्वातंत्र्य हवे.
गुणवंत पाटील यांच्या पुढील कार्यातही हेच सूत्र वारंवार दिसते.२०११–१२ : राज्याच्या शेतकरी संघटनेचे नेतृत्व गुणवंत पाटील यांच्या कार्यातील अत्यंत महत्त्वाचा अध्याय म्हणजे २०११–१२चा काळ. या काळातील संघटनात्मक नोंदींमध्ये त्यांचे नाव शेतकरी संघटनेचे अध्यक्ष म्हणून आढळते. नांदेडच्या हंगरग्यापासून सुरू झालेला हा प्रवास महाराष्ट्रातील शेतकरी संघटनेच्या सर्वोच्च संघटनात्मक जबाबदारीपर्यंत पोहोचणे ही साधी घटना नव्हती. त्यामागे तीन दशकांच्या जवळपासचा संघर्ष, संघटनात्मक अनुभव आणि विचारांशी असलेली निष्ठा होती.
त्या काळात शेतकरी आत्महत्यांचा प्रश्न महाराष्ट्राच्या विवेकाला हादरवत होता. शेतीमालाला मिळणारा भाव, उत्पादनखर्च, कर्जबाजारीपणा आणि सरकारी धोरणे याबाबत अस्वस्थता वाढत होती. गुणवंत पाटील यांनी या प्रश्नांकडे केवळ भावनिक नजरेने न पाहता शेतीच्या अर्थकारणाच्या दृष्टीने पाहण्याचा आग्रह धरला. त्यांचा प्रश्न साधा पण मूलभूत होता.
शेतकरी उत्पादन करतो; मग त्याच्या उत्पादनाची किंमत ठरविण्याचा अधिकार त्याला का नसावा?शेतकऱ्याच्या आत्महत्येच्या प्रश्नाकडे आर्थिक नजरेने शेतकरी आत्महत्या हा फक्त कर्जाचा प्रश्न आहे, अशी सरधोपट मांडणी गुणवंतरावांच्या विचारांना मान्य नव्हती.कर्ज का वाढते?उत्पादनखर्च का वाढतो?शेतमालाला योग्य भाव का मिळत नाही.बाजारपेठेवर कोणते निर्बंध आहेत?शेतकऱ्याला आधुनिक तंत्रज्ञानाची निवड करण्याचे स्वातंत्र्य आहे का?
या प्रश्नांची उत्तरे शोधल्याशिवाय शेतकऱ्याचे जीवन बदलणार नाही, ही त्यांची भूमिका होती. त्यामुळे त्यांच्या शेतकरी चळवळीचा केंद्रबिंदू ‘शेतकरी वाचवा’ एवढाच नव्हता; तर ‘शेतकऱ्याला सक्षम करा’ हा होता.
जैवतंत्रज्ञानापासून आधुनिक शेतीपर्यंत – गुणवंतरावांच्या विचारांचा एक वैशिष्ट्यपूर्ण पैलू म्हणजे ते तंत्रज्ञानविरोधी शेतकरी नेते नव्हते.२०१६ मध्ये जैवतंत्रज्ञान आणि शेतीतील आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या प्रश्नावर त्यांनी आंदोलनाची भूमिका घेतली. शेतकऱ्याला नवीन तंत्रज्ञानापासून दूर ठेवण्यापेक्षा त्याला ते स्वीकारण्याचा किंवा नाकारण्याचा अधिकार असावा, अशी त्यांची भूमिका होती. आजच्या काळात ही भूमिका आणखी महत्त्वाची ठरते. कारण आज शेतीसमोर केवळ पाऊस, बाजारभाव आणि कर्ज हे प्रश्न नाहीत. हवामान बदल, जैवतंत्रज्ञान, जनुकीय सुधारणा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल बाजारपेठा, करारशेती, प्रक्रिया उद्योग आणि जागतिक बाजारपेठ यांसारखी नवी आव्हाने उभी आहेत. गुणवंत पाटील यांचा विचार या बदलत्या वास्तवाशी संवाद साधणारा आहे.
निर्बंधमुक्तीचा लढा – २०१९ मध्ये शरद जोशींच्या स्मृतिदिनानिमित्त नांदेड, परभणी आणि हिंगोली परिसरात झालेल्या निर्बंधमुक्ती आंदोलनात गुणवंतरावांचा सहभाग होता. कर्जमुक्ती, वीजबिलमुक्ती, दुष्काळाची मदत, पिकनुकसान भरपाई, जीएम तंत्रज्ञानाला परवानगी आणि शेतीमालावरील निर्बंध हटविणे यांसारखे प्रश्न या आंदोलनात मांडण्यात आले.या आंदोलनामागील विचार समजून घेतला तर गुणवंतरावांच्या चळवळीचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. शेतकऱ्याला सरकारी मदतीचा कायमस्वरूपी लाभार्थी बनविण्यापेक्षा त्याला मुक्त बाजारपेठेत सक्षम उत्पादक बनविणे, हा त्यांचा आग्रह होता.
लेंडी धरणग्रस्तांसाठी आवाज – शेतकरी चळवळीचा खरा कस लागतो तो प्रश्न आपल्या दाराशी येतो तेव्हा.मुखेड तालुक्यातील लेंडी धरण प्रकल्पग्रस्त शेतकऱ्यांच्या प्रश्नात गुणवंतरावांनी घेतलेली भूमिका याचे उदाहरण आहे. जमिनीचा मोबदला दोन वेळा मिळवून देण्याचे ऐतिहासिक कार्य यांच्या हातून घडले. विकास हवा; पण विकासाची किंमत केवळ शेतकऱ्यानेच का मोजावी?हा प्रश्न आजही तितकाच जिवंत आहे.पीकविमा : कागदावरची सुरक्षा की प्रत्यक्ष दिलासा? शेतकऱ्याच्या जीवनात पीकविमा हा मोठा आधार ठरू शकतो; परंतु दावा नाकारला गेला, तर विम्याचा अर्थच उरत नाही.
२०२० मध्ये नांदेड जिल्ह्यातील पीकविमा प्रश्नावर झालेल्या चर्चांमध्ये गुणवंतरावांनी शेतकऱ्यांना विम्याच्या कायदेशीर आणि तांत्रिक बाबी समजावून सांगितल्या.ही त्यांच्या कार्यपद्धतीतील महत्त्वाची बाब आहे.आंदोलन करा आणि घरी परत जा एवढ्यावर ते थांबत नाहीत. शेतकऱ्याला त्याचा हक्क काय आहे, तो कसा मागायचा आणि त्यासाठी कोणत्या कायदेशीर प्रक्रियेचा आधार घ्यायचा, याचेही भान देण्याचा त्यांचा प्रयत्न राहिला.
तीन कृषी कायदे आणि पुन्हा एकदा बाजारपेठेचा प्रश्न – २०२१ मध्ये केंद्र सरकारने तीन कृषी कायदे मागे घेतले. देशभर या निर्णयावर वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटल्या.गुणवंत पाटील यांनी मात्र या कायद्यांच्या माघारीला विरोध केला. त्यांच्या दृष्टीने हे कायदे शेतकऱ्याला बाजारपेठेचे अधिक स्वातंत्र्य देण्याच्या दिशेने जाणारे होते. ही भूमिका त्यांच्या अनेक दशकांच्या विचारसरणीशी जोडलेली होती.कारण त्यांच्या दृष्टीने प्रश्न कायदा कोणाचा, सरकार कोणाचे किंवा पक्ष कोणता हा नव्हता.
प्रश्न होता शेतकऱ्याला आपल्या मालासाठी सर्वोत्तम बाजारपेठ निवडण्याचे स्वातंत्र्य मिळणार की नाही?आंदोलनातून धोरणात्मक विचारांकडे गुणवंतरावांच्या कार्याचा आणखी एक उल्लेखनीय पैलू म्हणजे काळानुसार विषय बदलत गेले तरी त्यांचा मूलभूत विचार बदलला नाही.एकेकाळी प्रश्न होता—शेतमालाला भाव का नाही? नंतर प्रश्न झाला—बाजारपेठेवरील निर्बंध का?
त्यानंतर—तंत्रज्ञान शेतकऱ्याला का उपलब्ध नाही पुढे,पीकविमा, प्रकल्पग्रस्त, कृषी कायदे.आणि आज. AI, Genetic Engineering, Ethanol, Futures Market आणि आधुनिक कृषी अर्थव्यवस्था. म्हणजेच आंदोलनाची भाषा बदलली; पण केंद्रस्थानी असलेला शेतकरी बदलला नाही. २०२६ : बदलत्या शेतीचे नवे प्रश्न.आज शेती १९८०च्या दशकातील शेती राहिलेली नाही.
ड्रोनपासून कृत्रिम बुद्धिमत्तेपर्यंत, जनुकीय तंत्रज्ञानापासून प्रक्रिया उद्योगापर्यंत, इथेनॉलपासून वायदा बाजारापर्यंत अनेक नवे विषय शेतीच्या भवितव्याशी जोडले गेले आहेत. २०२६ मध्ये कृषीविषयक चर्चांमध्ये गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर यांचा सहभाग दिसतो. इथेनॉल, AI, Genetic Engineering, Futures Market आणि शेतकरी-केंद्रित धोरणे यांसारख्या विषयांवर चर्चा होताना त्यांची उपस्थिती नोंदली गेली आहे.हे त्यांच्या प्रवासाचे वेगळेपण सांगते.वय वाढले, पण प्रश्न विचारण्याची सवय वृद्ध झाली नाही.
तीन दशकांचा नव्हे, तर चार दशकांहून अधिक काळाचा प्रवास – गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर यांच्या सार्वजनिक कार्याकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवत. हा केवळ पदांचा प्रवास नाही. हा एका विचाराशी असलेल्या निष्ठेचा प्रवास आहे. हंगरग्याच्या मातीतून नांदेडपर्यंत आलेला एक कार्यकर्ता शरद जोशींच्या चळवळीशी जोडला जातो. गावोगावी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर बोलतो. राज्यस्तरीय संघटनेचे अध्यक्षपद सांभाळतो. प्रदेशाध्यक्ष म्हणून नेतृत्व करतो. स्वतंत्र भारत पक्षाच्या राजकीय प्रयोगात सहभागी होतो. लेंडी धरणग्रस्तांसाठी उभा राहतो. पीकविम्याचा प्रश्न मांडतो. जैवतंत्रज्ञानाच्या स्वातंत्र्याचा आग्रह धरतो. कृषी कायद्यांच्या माघारीवर प्रश्न उपस्थित करतो. आणि आज AI, Genetic Engineering, इथेनॉल आणि Futures Market यांसारख्या नव्या विषयांवरही चर्चा करतो.
हा प्रवास म्हणजे एका पिढीच्या शेतकरी चळवळीपासून पुढच्या पिढीच्या कृषी-अर्थव्यवस्थेपर्यंतचा सेतू आहे. व्यक्तीपेक्षा मोठा विचार गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर यांच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना त्यांच्या राजकीय भूमिका, संघटनात्मक पदे किंवा आंदोलनांची संख्या यापेक्षा एक प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.त्यांनी शेतकऱ्याला काय दिले? कदाचित त्याचे उत्तर एखाद्या सरकारी योजनेच्या आकडेवारीत मिळणार नाही.
ते मिळेल एका विचारात – शेतकरी हा मदतीचा याचक नाही; तो देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा उत्पादक घटक आहे. त्याच्या कष्टाला किंमत मिळाली पाहिजे. त्याला बाजारपेठ मिळाली पाहिजे.त्याला तंत्रज्ञान मिळाले पाहिजे.त्याला निर्णयाचे स्वातंत्र्य मिळाले पाहिजे. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजेयाच्या स्वाभिमानाला धक्का लागता कामा नये. याच विचाराच्या वाटेवर गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर यांचा प्रवास घडला.
आजच्या पिढीसाठी त्यांची शिदोरी – आजच्या तरुण शेतकऱ्यापुढे आव्हाने बदलली आहेत. मोबाईलच्या पडद्यावर जागतिक बाजारभाव दिसतो; ड्रोन शेतात उतरले आहेत; हवामानाचा अंदाज कृत्रिम बुद्धिमत्तेने व्यक्त केला जातो; पीकविमा ऑनलाइन होतो; वायदा बाजार शेतीच्या अर्थकारणाशी जोडला जातो. पण एक प्रश्न अजूनही तसाच आहे. शेतकऱ्याच्या उत्पादनाला त्याच्या कष्टाची खरी किंमत मिळते आहे का? जोपर्यंत या प्रश्नाचे उत्तर समाधानकारक मिळत नाही, तोपर्यंत शेतकरी चळवळीची गरज संपणार नाही. आणि म्हणूनच गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर यांचा प्रवास केवळ भूतकाळाचा दस्तऐवज नाही. तो वर्तमानाला प्रश्न विचारणारा आणि भविष्यासाठी दिशा शोधणारा प्रवास आहे.
हंगरग्यापासून महाराष्ट्रापर्यंत… एखाद्या छोट्याशा गावातून निघालेला माणूस किती मोठा प्रवास करू शकतो, याचे उदाहरण म्हणजे गुणवंत पाटील हंगरगेकर. हंगरग्याच्या मातीचा गंध घेऊन निघालेला हा प्रवास नांदेडच्या शेतकरी प्रश्नांपासून महाराष्ट्राच्या शेतकरी संघटनेच्या नेतृत्वापर्यंत पोहोचला.कधी आंदोलनाचा झेंडा हातात होता.कधी संघटनेची धुरा खांद्यावर होती.कधी प्रकल्पग्रस्त शेतकऱ्यांच्या अश्रूंना आवाज द्यायचा होता.कधी पीकविम्याच्या कागदपत्रांत अडकलेला शेतकऱ्याचा हक्क शोधायचा होता.
कधी आधुनिक तंत्रज्ञानाचे दरवाजे शेतकऱ्यांसाठी खुले करण्याची मागणी करायची होती. आणि आज नव्या कृषी अर्थव्यवस्थेच्या शक्यता तपासायच्या आहेत. काळ बदलला, शेती बदलली, बाजारपेठ बदलली; पण शेतकऱ्याच्या स्वातंत्र्याचा ध्यास कायम राहिला. म्हणूनच गुणवंत पाटील हंगरगेकर यांचे नाव केवळ एका व्यक्तीचे नाव म्हणून नोंदवून चालणार नाही. ते महाराष्ट्रातील शेतकरी चळवळीच्या एका दीर्घ अध्यायाचे नाव आहे.
हंगरग्याच्या मातीपासून सुरू झालेला हा प्रवास अजून संपलेला नाही. कारण शेतकऱ्याच्या घामाला न्याय मिळेपर्यंत, त्याच्या कष्टाला योग्य मूल्य मिळेपर्यंत आणि त्याच्या हातात स्वतःच्या शेतीविषयी निर्णय घेण्याचे खरे स्वातंत्र्य येईपर्यंत चळवळीची गरज संपत नाही. आणि म्हणूनच गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर यांचा प्रवास आजही प्रश्न विचारतो “शेतकरी जगला, तरच शेती जगेल; आणि शेती जगली, तरच भारताची अर्थव्यवस्था खऱ्या अर्थाने समृद्ध होईल.”
लेखक — गोविंद मुंडकर, मोबाईल- 8329095303